و خلاصه معنا اين است كه : اگر پروردگار تو مىخواست ايشان را مؤاخذه كند ، عذاب را بر آنان فورى مىساخت ، و ليكن عجله نكرد ، چون غفور و داراى رحمت است ، بلكه عذاب را براى موعدى كه قرار داده و از آن به هيچ وجه گريزى ندارند حتمى نمود ، و به خاطر اينكه غفور و داراى رحمت است ، از فوريت آن صرفنظر فرمود ، پس جمله * ( « بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ . . . » ) * كلمه اى است كه به عنوان حكم صادر گفته شده نه اينكه خيال شود صرف حكايت است ، زيرا اگر حكايت بود جا داشت بفرمايد : « بل جعل لهم موعدا . . . » - دقت فرمائيد . كلمه « غفور » صيغه مبالغه است كه بر كثرت مغفرت دلالت مىكند و الف و لام در « الرحمة » الف و لام جنس است ، يعنى همه قسم رحمت را دارد ، و « غفور ذو الرحمة » معنايش اين است كه رحمت خدا شامل هر چيز هست . بنا بر اين ، كلمه « ذو الرحمة » عموميتش از دو كلمه « رحمان » و « رحيم » بيشتر است با اينكه اين دو نيز دلالت بر كثرت و يا ثبوت و استمرار دارد . پس « غفور » به منزله خادم براى « ذى الرحمة » است ، يعنى غفور مشمولين ذو الرحمة را بيشتر مىكند ، و موانعى را كه نمىگذارد رحمت خدا شامل مشمول شود بر طرف مىسازد و وقتى بر طرف ساخت صفت ذو الرحمة كار خود را مىكند و آن را نيز شامل مىگردد . پس غفور كوشش و كثرت عمل دارد ، و ذى الرحمة انبساط و شمول بر هر چيز كه مانعى در آن نيست ، و به خاطر همين نكته است كه مغفرت را به صيغه مبالغه و رحمت را به ذى الرحمة كه شامل جنس رحمت است تعبير آورده - دقت بفرمائيد - و به كلامهاى طولانيى كه در اين زمينه گفته شده وقعى نگذاريد . * ( « وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً » ) * . مقصود از « قرى » اهل قريه ها است كه مجازا به خود قريه ها نسبت داده شده ، به دليل اينكه سه بار ضمير اهل يعنى ضمير « هم » را به آن برگردانيده . و كلمه مهلك - به كسر لام - اسم زمان است . معناى آيه روشن است ، و در اين مقام است كه بفهماند تاخير هلاكت كفار و مهلت دادن از خداى تعالى كار نوظهورى نيست ، بلكه سنت الهى ما در امم گذشته نيز همين بوده كه وقتى ظلم را از حد مىگذراندند هلاكشان مىكرديم ، و براى هلاكتشان موعدى قرار مىداديم . از همين جا روشن مىشود كه عذاب و هلاكى كه اين آيات متضمن آن است عذاب روز قيامت نيست بلكه مقصود عذاب دنيايى است ، و آن عبارت است از عذاب روز بدر - اگر مقصود تهديد بزرگان قريش باشد - و يا عذاب آخر الزمان - اگر مقصود تهديد همه امت اسلام بوده باشد - كه تفصيلش در سوره يونس گذشت .